Zaloguj się
Facebook

Klauzula sumienia farmaceuty a obowiązki nałożone na aptekę

Posted on

W środowisku farmaceutów oraz w ramach struktur organizacji samorządu zawodowego, jak i w kręgach administracji publicznej, co pewien czas podnoszone oraz dyskutowane są zagadnienia dotyczące tzw. „klauzuli sumienia”. Brak jest jednak obecnie, w odniesieniu do farmaceutów, regulacji prawnych o randze ustawowej, które zapewniałyby możliwość odmowy udzielenia świadczenia zdrowotnego sprzecznego z sumieniem osoby, która miałaby tego świadczenia udzielić. W szczególności takich regulacji nie zawiera ustawa Prawo farmaceutyczne. Natomiast, w ramach regulacji etycznych obowiązujących farmaceutów, została określona kwestia działania „zgodnie ze swym sumieniem”, ale nie stanowi ona jednakże prawa powszechnie obowiązującego. W art. 3 Kodeksu Etyki Aptekarza Rzeczypospolitej Polskiej wskazane zostało w tym zakresie: „1. Aptekarz, będąc osobiście odpowiedzialnym za wykonywaną pracę, jest wolny w podejmowaniu swoich zachowań, zgodnie ze swym sumieniem i współczesną wiedzą medyczną. 2. Mechanizmy rynkowe, naciski społeczne lub wymagania administracyjne nie zwalniają Aptekarza z przestrzegania zasad etyki zawodu”.
Regulacje przewidujące wprost możliwość odmowy udzielenia świadczenia zdrowotnego, sprzecznego z sumieniem osoby go udzielającej, są natomiast przewidziane w przepisach ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (art. 39 tej ustawy w odniesieniu do lekarzy1 ) oraz ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (ar. 12 ust. 2 tej ustawy w odniesieniu do pielęgniarek i położnych2 ). Przy czym ww. art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty w zw. z art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, powinien być także interpretowany z uwzględnieniem Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7.10.2015 r. (K12/14). Trybunał Konstytucyjny wskazał w tym wyroku w szczególności, że stosownie do art. 53 ust. 1 Konstytucji oraz przepisów aktów prawa międzynarodowego prawo do sprzeciwu sumienia powinno być uznane w szczególności za prawo pierwotne względem jego ograniczeń tego prawa. Trybunał wskazał przy tym, że wolność sumienia musi być szanowana niezależnie od tego, czy istnieją przepisy ustawowe ją przewidujące lub definiujące, a ustawodawca nie ma dowolności w tym zakresie. Tym samym, istnieje przynajmniej teoretycznie jakiś interpretacyjny kierunek w dyskusji dotyczącej podstaw stosowania „klauzuli sumienia”, jako wywodzonej z treści art. 53 Konstytucji RP.
Jednakże nie należy pomijać tego, że w ustawie z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne wskazane są przepisy, w myśl których nakazuje się zapewnić dostępność pacjentom do wyrobów medycznych i produktów leczniczych. W tym zakresie w szczególności warto wskazać na art. 95 ust. 1 ww. ustawy, zgodnie z którym: „1. Apteki ogólnodostępne są obowiązane do posiadania produktów leczniczych i wyrobów medycznych w ilości i asortymencie niezbędnym do zaspokojenia potrzeb zdrowotnych miejscowej ludności”, a także na ust. 1a tego artykułu: „1a. Apteki, które są związane umową, o której mowa w art. 41 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych, są także obowiązane zapewnić dostępność do leków i produktów spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, na które ustalono limit finansowania”. Jeżeli zaś w aptece brak jest danego, poszukiwanego przez pacjenta produktu leczniczego, farmaceuta (kierownik apteki) powinien zapewnić jego nabycie w tej aptece w terminie uzgodnionym z pacjentem. Co więcej, stosowanie do art. 95a ust. 1 ustawy Prawo farmaceutyczne: „1. W przypadku, gdy podmiot prowadzący aptekę, punkt apteczny lub dział farmacji szpitalnej, nie może wykonać obowiązku zapewnienia dostępu do: 1) produktu leczniczego wydawanego na receptę, 2) środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyrobu medycznego, o których mowa w wykazie określonym w art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych – jest obowiązany w ciągu 24 godzin poinformować o tym za pośrednictwem Zintegrowanego Systemu Monitorowania Obrotu Produktami Leczniczymi właściwego miejscowo wojewódzkiego inspektora farmaceutycznego, który ustala przyczyny braku tego dostępu”.

W świetle przedstawionych powyżej regulacji należy wskazać, że apteki mają co do zasady „posiadać” oraz zapewnić właściwą „dostępność” pacjentów do odpowiednio: leków, wyrobów medycznych i spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego (szczególnie w kontekście produktów objętych refundacją). Co więcej, w przypadku produktów objętych refundacją ze środków publicznych, jeśli nie zostanie zapewniona do nich „dostępność”, konieczne jest zgłoszenie tej okoliczności przez podmiot prowadzący aptekę do Systemu Monitorowania Obrotu Produktami Leczniczymi (SMOPR). Samo „posiadanie” bez woli „wydania” pacjentowi danego produktu przez farmaceutę (czy farmaceutę reprezentującego aptekę lub nią kierującego), powołującego się na klauzulę sumienia, może stanowić naruszenie ww. regulacji prawnych i odpowiedzialność z tego tytułu, a jeśli ten produkt jest dodatkowo jeszcze objęty refundacją, spowodować to może dodatkowe konsekwencje, w tym kary, które mogą być nałożone na podmiot prowadzący daną aptekę. W ocenie przygotowującego ten artykuł, jako „dostępność” należy w szczególności rozumieć i interpretować realną dostępność i możliwość uzyskania danego produktu przez pacjenta.

W kontekście możliwości odmówienia wydania produktu leczniczego przez farmaceutę należy wskazać, że art. 96 ust. 5 ustawy Prawo farmaceutyczne przewiduje i określa w jakich sytuacjach może to nastąpić, na przykład w sytuacji gdy: wydanie leku może zagrażać życiu lub zdrowiu pacjenta, w przypadku uzasadnionego podejrzenia, że produkt leczniczy może być zastosowany w celu pozamedycznym, osoba, która przedstawiła receptę do realizacji, nie ukończyła 13. roku życia. Przy czym nie przewidziano w tym zakresie możliwości odmowy wydania produktu leczniczego w przypadku uznania przez farmaceutę, że wydanie danego leku jest sprzeczne z jego własnym sumieniem farmaceuty.

Podsumowując, „klauzula sumienia” w odniesieniu do farmaceutów nie jest określona ani nie wynika z przepisów ustawowych. Można potencjalnie próbować wywodzić ją m.in. z ww. Wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Jednakże możliwość powoływania się na przedmiotową „klauzulę sumienia” nie jest sama w sobie do końca oczywista i jasna. Należy także uwzględniać dobro pacjenta i potencjalne naruszenie tego dobra, poprzez „światopoglądową” odmowę zapewniania mu dostępności do danego produktu. Niezależnie od bardziej lub mniej „gorących” dyskusji etycznych i światopoglądowych należy wskazać, że w praktyce odmowa wydania danego produktu leczniczego może stanowić naruszenie ustawy Prawo farmaceutyczne, zwłaszcza że przepisy precyzują, w jakich sytuacjach można odmówić wydania tego produktu.

Adw. Grzegorz Mączyński, ekspert programu „Apteczne (R)ewolucje”

————————————
1 „Lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30, z tym że ma obowiązek wskazać realne możliwości uzyskania tego świadczenia u innego lekarza lub w podmiocie leczniczym oraz uzasadnić i odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej. Lekarz wykonujący swój zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby ma ponadto obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego”.

2 „Pielęgniarka i położna mogą odmówić wykonania zlecenia lekarskiego oraz wykonania innego świadczenia zdrowotnego niezgodnego z ich sumieniem lub z zakresem posiadanych kwalifikacji, podając niezwłocznie przyczynę odmowy na piśmie przełożonemu lub osobie zlecającej, chyba że zachodzą okoliczności, o których mowa w ust. 1”.